Jumat, 07 Desember 2018
Rembrandts scandaleuze liefdesleven
De tentoonstelling Rembrandt Privé vertelt het persoonlijke verhaal van de grootste Nederlandse schilder. Het Stadsarchief Amsterdam bezit de meeste Rembrandtdocumenten ter wereld. Ze gaan over zijn werk, opdrachtgevers, vrouwen, kinderen en faillissement. De tentoonstelling vertelt met die originele 17e-eeuwse documenten over zijn dramatische leven.
Hoofdconservator Ludger Smit geeft een privé rondleiding. Smit is aanstekelijk enthousiast en trots. De expositie volgt Rembrandts leven in Amsterdam. Het eerste document gaat over een soort levensverzekering die de schilder afsloot. Hij is dan 26 jaar. De notaris schrijft: "Ik zei tegen Rembrandt dat het mij scheen dat hij fris, kwiek en in goede gezondheid was. Daarop antwoordde hij mij: 'Dat is waar, ik ben, God lof, in goede conditie en gezond'."
De tentoonstelling eindigt met zijn overlijden in 1669 op 63-jarige leeftijd. Het lichaam van de grote schilder verdwijnt in een anoniem huurgraf in de Westerkerk; de kosten van de begrafenis waren vijftien gulden.
Rembrandt verloor zijn grote huis
Rembrandt beleeft hoogte- en dieptepunten. Als schilder heeft hij ongelofelijke successen. Hij maakt (groeps)portetten van de Amsterdamse elite. De kunstenaar wordt rijk. Hij heeft twee grote liefdes. Dan zijn er de tragische dieptepunten: het overlijden van zijn vrouw, kinderen die jong sterven en zijn faillissement waarbij hij zijn grote huis in de Jodenbreestraat verliest en naar een klein huurhuis op de Rozengracht verhuist.
De bezoeker van de tentoonstelling krijgt een iPad die hij kan richten op de getoonde objecten. Daarmee krijgt hij extra beelden te zien die het verhaal nog meer tot leven wekken, zoals schilderijen en afbeeldingen van Amsterdam. Je krijgt een ware 'historische sensatie' - je voelt je een bezoeker van Amsterdam in de 17e eeuw. De bezoeker stapt die wereld binnen. Nooit was Rembrandt zó dichtbij.
Het leven van de kunstenaar kent vele facetten. In de eerste plaats natuurlijk zijn loopbaan als schilder. Dan is er zijn ingewikkelde relatie met de Amsterdamse regenten. Een andere rode draad wordt gevormd door zijn stormachtige relaties met vrouwen. Die leidden tot problemen. Op de tentoonstelling is daar ruim aandacht voor.
Portret van Saskia, van Rembrandt, met als tekst: 'dit is naer mijn huysvrou geconterfeyt do sy 21 Jaer oud was den derden dach als wij getroudt waeren den 8 Junijus 1633'.
Dit is de eerste afbeelding waarop Saskia Uylenburgh geïdentificeerd werd.
Rembrandt en Saskia: kort geluk
In 1634 gaat hij in de Oude Kerk in ondertrouw met Saskia Uylenburgh. Saskia is daar zelf niet bij. De schilder plaatst zijn handtekening en de ondertrouw is een feit. In het ondertrouwregister staat dat Rembrandt Harmensz van Rijn uit Leiden, 26 jaar oud, wonende aan de Sint Antoniesbreestraat, voor de commissarissen verscheen.
Van hun vier geboren kinderen overleefde alleen de zoon Titus. Saskia zelf werd maar 29 jaar oud, ze stierf waarschijnlijk aan tuberculose. Een paar weken voor haar dood in 1642 regelde zij haar nalatenschap per testament. Uit het archief van notaris Pieter Barcman: '...wees zij haar zoon Titus van Rijn aan als haar enige erfgenaam... Op voorwaarde echter dat de genoemde Rembrandt van Rijn, haar man, tot hij zal hertrouwen of, als hij niet hertrouwt, tot zijn dood in het volle bezit en vruchtgebruik van al haar nagelaten eigendommen zal blijven.'
Op zijn 36e was de schilder een treurende weduwnaar met een zoontje van acht maanden.
Geertje Dircx was waarschijnlijk hiervoor model.
Geertje en Rembrandt: huwelijkskrakeel
Rembrandt nam rond 1641 Geertje Dirckx in dienst als 'droge min', als kindermeid voor Titus. Rembrandt en Geertje deelden waarschijnlijk het bed. Hij gaf haar juwelen uit Saskia's erfenis. Begin 1648 liet Geertje haar testament optekenen. Ze liet haar kostbaarheden na aan Titus, vermoedelijk op aandringen van Rembrandt. Een jaar later verliet Geertje het huis. Een rechtszaak volgde. De zaak heet 'Geertje Dirckx, eiseres, contra Rembrandt van Rijn, gedaagde'.
Uit het huwelijkskrakeelboek van de schout en schepenen: 'De eiseres verklaart dat de gedaagde mondeling beloofd heeft met haar te trouwen en haar daarom een ring heeft gegeven. Ze zegt dat hij bovendien diverse keren met haar geslapen heeft. Ze eist dat de gedaagde met haar trouwt, of haar anders zal onderhouden.'
Rembrandt moet Geertje jaarlijks 200 gulden alimentatie betalen. Met Geertje loopt het slecht af. Ze wordt opgesloten in het spinhuis in Gouda. Misschien speelde Rembrandt daarin een rol. Ze overleed in 1656.
Waarschijnlijk was Hendrickje model voor 'Batsheba in het bad'.
Hendrickje en Rembrandt: een schandaal
Hendrickje Stoffels kwam als dienstmeisje in de huishouding bij Rembrandt en Titus in de Breestraat. Zij was begin 20, hij 20 jaar ouder. Geertje Dircx woonde daar toen ook nog.
Hendrickje raakte zwanger. Ze moest voorkomen bij de mannen van de gereformeerde kerkenraad. De kerkenraad noteerde dat ze met 'Rembrandt de schilder' in hoererij leeft. Een schandaal in die tijd. Hendrickje bekende dat ze ongehuwd met Rembrandt het bed deelt. Uit het archief van de Hervormde gemeente: 'Hendrickje verscheen voor de raad en bekende dat ze als hoer met Rembrandt de schilder heeft samengeleefd. Ze is daarvoor ernstig gestraft, aangespoord boete te doen en verbannen van de viering van het avondmaal.' Maar Hendrickje en Rembrandt bleven gewoon samenleven.
Hendrickje overleed in 1663, 37 jaar oud, waarschijnlijk aan de pest. Ook zijn zoon Titus overleed in 1668 aan de pest. Hij werd 26. Rembrandt stierf een jaar later, op 4 oktober 1669 op 63-jarige leeftijd, in zijn huurhuis op de Rozengracht.
Rembrandt Privé, tentoonstelling in het Stadsarchief van Amsterdam 07 december 2018 tot 07 april 2018. Adres: Vijzelstraat 32 Amsterdam
