Selasa, 27 November 2018
Tussen leugen en waarheid
De vroegere voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy constateert in zijn boek 'Anti-memoires' dat er in de politiek tamelijk veel wordt gelogen. Het begrip 'liegen' is echter niet eenduidig. In ons eigen parlement werd lange tijd de beschuldiging 'liegen' niet toegestaan. Toen Kamervoorzitter Dick Dolman, Marcel van Dam eens op de vingers tikte na gebruik van het woord 'leugen' wijzigde Van Dam de aantijging in "het tegendeel van de waarheid heb ik zelden pregnanter onder woorden gebracht gezien." Dolman stond dat wel toe, omdat 'leugen' een bewuste daad is en 'het tegendeel van de waarheid' een oordeel.
Journalisten zouden Prof. mr. Jan Brouwer in zijn zinnen mij gisteren dit nog voorgehouden heeft en ik citeer; " Ik heb mij gebaseerd op een filmpje en gesprekken met journalisten die ter plekke aanwezig waren. De beelden geven een ander beeld dan u schetst.
Ik pretendeer echter allerminst het gelijk aan mijn zijde te hebben en heb mij om die reden voorzichtig uitgedrukt door te zeggen: ‘Het lijkt enz.’ De krant zet die woorden dan in kapitalen waardoor het vele malen erger lijkt dan het mischien was.
Vriendelijke groet,
Jan Brouwer "
Nu kan ik Jan vertellen dat hij de volgende keer geen taalfouten meer moet maken, immers van hem hoef ik dit niet te verwachten. Ik vertel mijn lezers immer zelf dat ik dyslexie heb, in gesprekken met universitaire studenten heb ik daaraan eens een morgen gewijd, dat dit geen belemmer hoeft te zijn om als schrijver of als journalist de waarheid te vertellen. In het antwoord zit ik geen enkele onderbouwing van hetgeen Brouwer beweerde dat de politie de anti Zwarte Pieten die demonstreerden op het Emma Plein van Groningen waar ik als journalist en fotograaf er bovenop stond, hem ook heb aangegeven dat journalisten juist in de knel kwamen. Dat er dus van het moment waarop de hooligans,.. die hun werkterrein blijkbaar verbreden van voetbal naar voor Zwarte Piet,.. omdat die hoogstwaarschijnlijk telkens door woord de Zwartte Piet krijgen toegespeeld, er geen opnames van het geweldsincident waren, die niet anders konden hebben gezien wat ik zag immers ik stond er als journalist met de neus bovenop moest mijn collega journalisten nog in bescherming nemen omdat juist op dat moment anti Piet in ons vak stonden die gelijktijdig met de journalisten werden aangevallen, dus niks geen opnames konden maken. De politie het druk had zowel de Anti Piet als de journalisten beschermden.
Met wie Jan Brouwer dan gesproken had welke journalisten of welk filmpje dat blijft in het midden. Toen ik een cliënt verdedigde en rechtbankjournalist Chris Klomp daarover schreef menig meester in het recht mocht willen zo te kunnen pleideren als Dhr. Scheijbeler was dat een pleidooi met een fundament van staal en beton. De keer erop dat ik voor een cliënt de Groninger rechtszaal betrad werd de zitting voorgezeten door de President van de Groninger rechtbank, en de hele zaal zal boordevol rechtenstudenten van de RuG allemaal door de President uitgenodigd. Een gratis college. Toen wederpartij nonsens uitkraamde stelde de President voor om ter plaatse te gaan kijken. In deze ging het om een fietsenkelder waar wederpartij beweerde dat in die kelder een fiets zou kunnen worden gestalt. Ik weerlegde dit door aan te voeren dat dit onmogelijk was. Nog geen vouwfiets, gaf ik aan. Na de schouw gaf de President mij daarin gelijk. Eerlijkheid kan dus winnen.
Met wie Jan Brouwer dan gesproken had welke journalisten of welk filmpje dat blijft in het midden. Toen ik een cliënt verdedigde en rechtbankjournalist Chris Klomp daarover schreef menig meester in het recht mocht willen zo te kunnen pleideren als Dhr. Scheijbeler was dat een pleidooi met een fundament van staal en beton. De keer erop dat ik voor een cliënt de Groninger rechtszaal betrad werd de zitting voorgezeten door de President van de Groninger rechtbank, en de hele zaal zal boordevol rechtenstudenten van de RuG allemaal door de President uitgenodigd. Een gratis college. Toen wederpartij nonsens uitkraamde stelde de President voor om ter plaatse te gaan kijken. In deze ging het om een fietsenkelder waar wederpartij beweerde dat in die kelder een fiets zou kunnen worden gestalt. Ik weerlegde dit door aan te voeren dat dit onmogelijk was. Nog geen vouwfiets, gaf ik aan. Na de schouw gaf de President mij daarin gelijk. Eerlijkheid kan dus winnen.
Sinds in 2001 is het reglement van orde in de Tweede kamer niet meer bepaalt dat de Voorzitter woorden kan schrappen, mogen Kamerleden elkaar en bewindslieden onbeperkt van leugens (en dus van kwader trouw) beschuldigen. Dat beschadigt niet alleen de beschuldigde politicus, maar ook het aanzien van de politiek. Een pregnant voorbeeld daarvan was het debat in april 2018 over formatiestukken met betrekking tot de voorgenomen afschaffing van de dividendbelasting. Zij die niet bij de formatiebesprekingen waren geweest en toch stellig beweerden te weten hoe het zat met die stukken, zou je net zo goed van 'leugens' kunnen betichten. Wat waarheid is, kan voor discussie vatbaar zijn. Het is soms een oordeel.
Dat over waarheid (en dus over leugenachtigheid) discussie mogelijk is, komt ook omdat intentie en 'mate van' er wel toe doen. Iemand kan zich echt vergissen of zich iets anders herinneringen dan in werkelijkheid is gebeurd. Er zijn talloze voorbeelden van verkeerde herinneringen, en dat speelt voor iedereen die in zijn of haar verleden moet graven. Dat iemand zegt zich iets niet meer goed of helemaal niet te kunnen herinneren, kan echter evenzeer een 'leugentje' zijn. Wie - met welke reden dan ook - een deel van een verhaal verzwijgt, liegt strikt genomen misschien niet, maar vertelt toch ook niet de (gehele) waarheid.
Denkbaar is verder dat iemand overtuigd is dat iets op een bepaalde manier heeft plaatsgevonden, maar (later) moet erkennen er naast te hebben gezeten. Was er dan sprake van een leugen? Onlangs liet een oud-minister ons weten dat in zijn biografie vermelde (betaalde) activiteiten voor de tabaksindustrie niet meer was geweest dan een eenmalig optreden. Zonder veel moeite was echter te achterhalen dat in de tijd dat de kwestie speelde de officiële mededeling was geweest dat er een keer of vier was 'gespard' bij een sigarettenfabrikant (toen was het tellen van de optredens blijkbaar ook al een probleem geweest). Was het een leugentje of een wat haperend geheugen?
De sociale media, maar ook opkomend populisme, lijken bij te dragen aan valse informatie. Recentelijk waren er de door een Italiaanse zender verdraaide uitlatingen (vertaling) van Dijsselbloem over de Italiaanse bankensector en een gemanipuleerd filmpje van een incident met een journalist die kritische vragen aan president Trump stelde. De omvang van doelbewuste campagnes met 'nepnieuws' rond verkiezingen is nog moeilijk precies vast te stellen. Dat ze er zijn, staat vast. En het zijn niet alleen 'verdachte' regimes, zoals die van Erdogan, Poetin of Orbán, die soms hun eigen waarheid scheppen en naar buiten brengen. In de aanloop van het referendum over de Brexit werd in bepaalde Britse media veel onwaarheid verteld over macht en functioneren van de Europese Unie.
De onthulling van Beatrice de Graaf dat koningin Wilhelmina in 1918 nauw betrokken was bij mogelijke vredesonderhandelingen, laat zien dat zelfs het jaren later achterhalen van 'de waarheid' moeizaam kan zijn. Haar artikel lijkt een nieuw licht te werpen op de komst van de keizer, maar sluitend bewijs dat Wilhelmina er persoonlijk voor zorgde dat Wilhelm in veiligheid werd gebracht, is er niet). Als dat zo was, dan heeft Wilhelmina gelogen dat zij overvallen en onthutst was door diens komst. De 'waarheid' gaat helaas vaak mee in graven.
Verdraaiingen, (deels) verzwegen feiten, keiharde leugens, selectiviteit, propaganda en kleuring maken het achterhalen van de waarheid (en het ontmaskeren van leugens) tot een hels karwei. Voor burgers (kiezers) resteert er niet veel meer dan te hopen op kritische, onafhankelijke, pluriforme media en op het eigen vermogen om onwaarheid te herkennen. Een enigszins kritische houding is daarbij voorwaarde, maar dat moet weer niet ontaarden in structureel wantrouwen of scepsis. Een soort 'keurmerk' van betrouwbaarheid voor media en instellingen zou wenselijk zijn, maar is niet zo eenvoudig te realiseren.
Aperte leugens zijn vaak wel te weerleggen, maar er zal altijd een 'mistig' gebied blijven over wat 'de waarheid' is.
